Lektura obowiązkowa · Matura 2026
Stefan Żeromski
1924 · powieść społeczno-polityczna
Slajd 2 · Kontekst
Stefan Żeromski (1864–1925). Pisał niewygodnie — pokazywał biedę, niesprawiedliwość, wyzysk. Nie pozwalał cieszyć się z sukcesów bez patrzenia na ich cenę. Rok przed śmiercią — wydał Przedwiośnie.
Niepodległość 1918 r. — minęło 6 lat. Euforia opadła. Kraj zniszczony wojnami, ogromne nierówności, korupcja, brak reform. Na wschodzie — świeża rewolucja bolszewicka (1917). Pytanie: rewolucja czy reforma?
1. Pokazała rewolucję bez mitu
2. Skrytykowała polskie elity
3. Zadała pytanie o socjalizm
4. Zakończyła marszem z komunistami
5. Podważyła mit niepodległości
Slajd 3 · Fabuła
Baku, 1917. Cezary Baryka rośnie w zamożnej polskiej rodzinie. Ojciec Seweryn opowiada mu o Polsce — ale nie o realnej. Opowiada o szklanych domach — nowoczesnych, pięknych, gdzie każdy żyje godnie. Mit buduje tęsknotę za krajem, którego Cezary nigdy nie widział.
Wybucha rewolucja. Baku staje się epicentrum przemocy. Cezary obserwuje pogrom Ormian — masakrę etniczną. Matka Jadwiga umiera na tyfus. Cezary chowa ją sam.
Zderzenie mitu z prawdą staje się traumą kształtującą bohatera.
Slajd 4 · Fabuła
Po wojnie polsko-bolszewickiej (Cezary walczył po stronie polskiej) Baryka trafia do Nawłoci — majątku ziemskiego Wielosławskich.
Nawłoć to świat zupełnie odrębny: bale, polowania, towarzyskie romanse, spokojne obiady. Arystokracja żyje jakby przed wojną. Gospodarz Hipolit Wielosławski — dobroduszny, ale zamknięty w swojej bańce.
Cezary zakochuje się w Laurze Kościenieckiej — pięknej, inteligentnej arystokratce. Związek namiętny, ale skazany na klęskę. Laura próbuje dopasować Cezarego do swojego świata — on nie może zapomnieć skąd pochodzi i co widział.
Nawłoć to raj — ale raj wybudowany na cudzej krzywdzie. Baryka siedzi na luksusowym obiedzie i nie może przestać myśleć o matce umierającej na tyfus, o pogromie, o chłopach.
Slajd 5 · Fabuła
Warszawa. Cezary trafia w środowisko polityczne stolicy i poznaje dwie przeciwstawne postaci:
Cezary słucha obu. Rozumie argumenty obu. Żaden go w pełni nie przekonuje. Nie może wybrać.
Finał: Cezary Baryka idzie na czele marszu robotniczego w stronę wojska. Czy to wybór rewolucji? Przypadek? Odruch? Żeromski nie odpowiada.
„Rewolucja jest córką głodu" — reformuj, zanim lud wybuchnie. Cierpliwość i praca.
System jest zbyt skażony. Reformy to iluzja. Tylko przewrót może zmienić rzeczywistość.
Slajd 6 · Symbol centralny
Ojciec opowiada Cezaremu o Polsce, gdzie domy są ze szkła — nowoczesne, transparentne, piękne. Symbol tak silny, że stał się frazeologizmem w języku polskim. Działa na czterech poziomach:
Marzenie dziecka o ojczyźnie poznanej tylko z opowieści — ideał ukształtowany przez tęsknotę, nie doświadczenie. Ojciec mówi z miłości, nie z kłamstwa.
Niespełnione obietnice odrodzonej Polski — miała być piękna, a jest biedna i skorumpowana. Krytyka systemu bez drogi ucieczki.
Universalna ludzka tendencja do tworzenia ideałów, które rzeczywistość nieuchronnie kruszy. Każdy ma swoje szklane domy.
Mit przekazywany z ojca na syna. Rodzice dają dzieciom marzenia, które mogą być i inspiracją, i ciężarem, z którym trzeba się zmierzyć.
Slajd 7 · Postacie
Od rozkapryszonego dziecka do zagubionego szukacza idei. Wie, że coś jest nie tak — nie wie, co zrobić. Emocjonalnie uczciwy: nie udaje odpowiedzi, których nie ma.
Dobry człowiek budujący mit zamiast prawdy. Opowieści o szklanych domach to kłamstwo miłosne. Umiera w drodze do Polski, nie zderzając się z rzeczywistością. Postać tragiczna.
Mądry, doświadczony. Wierzy w ewolucję i cierpliwość. Ma rację w diagnozie (rewolucja jest destrukcyjna), ale recepta — czekanie — nie wystarcza wobec ogromu biedy.
Piękna, wykształcona, wyrafinowana. Miłość ponad podziałami klasowymi — skazana na klęskę. Nie jest złą osobą — jest produktem swojego środowiska. Nawłoć to złota klatka.
Przyjaciel z dzieciństwa, żarliwy i przekonujący. Jego argumenty spójne — ale Żeromski, który widział rewolucję, nie może dać mu ostatecznej racji. Lulek nie widzi ceny przemocy.
Slajd 8 · Motywy 1/2
Centralny motyw. Ojciec buduje mit, syn wierzy, rzeczywistość kruszy. Komentarz do polskiego mesjanizmu — snucia pięknych opowieści zamiast rozwiązywania realnych problemów.
Baryka buntuje się — ale nie ma programu. Sam bunt to za mało, potrzeba idei. Jedno z kluczowych przesłań powieści: emocjonalna uczciwość bez politycznego kierunku to bezradność.
Żeromski nie idealizuje rewolucji — widzi chaos niszczący zwykłych ludzi (Jadwiga, Ormianie). Jednocześnie nie odrzuca pytania o konieczność zmiany. Rewolucja jest tragiczna, ale jej przyczyny realne.
Polska daleka od ideału: korupcja, bieda, nierówności. Żeromski kocha Polskę — ale kocha ją tak, że nie pozwala na samozadowolenie. Krytykuje z odpowiedzialności, nie z nienawiści.
Slajd 9 · Motywy 2/2
Cezary urodził się w Baku, wychował w polskim domu, walczył za Polskę, rozczarował się Polską. Kim jest? Motyw ten brzmi bardzo współcześnie — emigracja, wielokulturowość, brak zakorzenienia.
Seweryn przekazuje synowi mit — ale mit jest ciężarem. Cezary musi żyć z cudzym marzeniem. Odrzuca ojcowski ideał, ale nie może uciec od poszukiwania, które ojciec w nim zaszczepił.
Powieść pełna jest ruchu: Baku → Polska → Nawłoć → Warszawa. Droga to metafora poszukiwania tożsamości, sensu, idei — i niemożności dotarcia: nigdy nie trafiamy tam, gdzie myśleliśmy.
Cezary i Laura — miłość możliwa emocjonalnie, niemożliwa społecznie. Nawłoć to złota klatka. Można kochać kogoś z innego świata — ale nie da się uciec od klasowego kontekstu.
Slajd 10 · Cheat card